Landbou
BLUP die antwoord vir beesboere
LOUW PRETORIUS

Die Suid-Afrikaanse vleisbeesbedryf beleef sy tiende jaar van BLUP-teelwaardes. Vir stoettelers het dit nuwe horisonne geskep. Kommersiële telers soek egter helderheid oor die geldwaarde van teelwaardes.

BLUP-teelwaardes, of die beste liniêre onsydige teelwaardebepaling van diere oor kudde- en landsgrense heen, is nou tien jaar in Suid-Afrika se vleisbeeskuddes in gebruik. Internasionaal het dit in die laat 1970's, vroeë 1980's begin om die bestaande stelsels van teelindekse te vervang. Anders as BLUP, was die ou stelsel van indekse ook waardevol, maar beperk tot seleksie net binne individuele groepe in individuele kuddes.

In wese is BLUP, of teelwaardes, niks meer nie as 'n metode om die genetiese meerderwaardigheid van individuele diere ten opsigte van bepaalde eienskappe te meet. Dit kan dus nie anders nie as om aan stambome gekoppel te wees, want juis dít verleen voorspelbaarheid aan teelwaardes. Soos wat jy diere weeg om hul groei te meet, is teelwaardes die genetiese skaal waaraan teeltvordering gemeet word.

Gedurende 1993/94 het die Landbounavorsingsraad (LNR) begin om vanaf die bestaande indeksstelsel in Suid-Afrika na 'n plaaslik ontwikkelde BLUP-stelsel oor te skakel. Vyf jaar later het Breedplan Internasionaal as alternatief die Suid-Afrikaanse prestasiediensmark betree. Van die eerste telersgenootskappe wat dié opsie gekies het, het dit gedoen suiwer op grond van laasgenoemde stelsel se ervaring met teelwaardes vir vleisbeeste oor meer as 'n dekade in verskeie lande. Buitendien is mededinging gesond en het dit aan telers van rasegte vleisbeeste vir die eerste keer in die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse bedryf minstens die reg en moontlikheid van 'n keuse gebied.

'n Goeie voorbeeld hiervan is die stigting van die Federasie van Registrasie-owerhede (FRO) in 2001 met as stigterslede die telersgenootskappe vir Brahmane, Simmentalers, Simbras, Santa Gertrudisse en Holsteins. Ander genootskappe wat later aangesluit het, is die Brangus-, Braford- en Limousin-telersgenootskap. Die sewe vleisbeesgenootskappe verteenwoordig nou meer as 50 % van die rasegte vleisbeestelers in die land en meer as 40 % van die totale aantal aangetekende diere (LNR-nuusbrief 91, Junie 2003).

Dit beteken dat oor die afgelope vyf jaar minstens die helfte van die aangetekende vleisbeessektor verkies het om hul eie registrasiesertifikate uit te reik, terwyl sommige ook verkies het om 'n prestasietoetsstelsel van hul keuse te gebruik, soos deur die Wet op Diereverbetering (Wet 62 van 1998) moontlik gemaak.

En belangrik: Hierdie telersgenootskappe bestuur nou hul eie stelsels suksesvol sonder finansiële bystand van die nasionale Departement van Landbou. Dat die tyd vir die nuwe wet oorryp was, word daarin weerspieël dat deelnemende telersgenootskappe van die FRO sedertdien 'n sterk groei beleef het van meer as 30 % in die aantal lede wat prestasietoetsing toepas.

Maar hoe kan die kommersiële boer aan dié nuwe tegnologie van diereverbetering deelneem? Die antwoord lê, volgens kundiges en boere wat dit reeds toepas, in die gebruik van geregistreerde bulle met voorspelbare teelwaardes wat teeldoelwitte sal verwesenlik en/of kunsmatige inseminasie (KI) met die semen van sulke bulle.

'n Paneel van verteenwoordigers van die rasse in die FRO sê hul lede besef hul verantwoordelikheid om meerderwaardige bulle aan die vleisbeesbedryf van Suider-Afrika beskikbaar te stel en konsentreer dus daarop om waarde toe te voeg aan die bulle wat hulle produseer.

Van die lede van die federasie was onder meer die eerste in Suider-Afrika om prestasies en stamboom op alle aangetekende diere se sertifikate te kombineer. Verder word baie geld aan keurbesoeke bestee om toe te sien dat geregistreerde bulle ook voldoen aan bepaalde visuele vereistes gegrond op strukturele korrektheid. Só 'n registrasiesertifikaat is in der waarheid 'n bulkoper se waarborg dat die bul minstens struktureel korrek is, terwyl sy teelwaardes uitspel waartoe hy geneties in staat is. Die koper kan dus 'n berekende besluit neem, wat nooit voorheen die geval was nie.

Voorgenoemde is 'n opsomming van gebeure in die mees dramatiese dekade van verandering in die geskiedenis van diereverbetering in Suid-Afrika. En tog - 'n mens kry soms op kommersiële vlak die gevoel dat teelwaardes steeds teen 'n handrem vorentoe beur. Verskeie redes word hiervoor aangevoer:

  • Prof. Gert Erasmus, voorheen van die departement veekunde aan die Universiteit van die Vrystaat, het in 2001 al gesê: "Die twee groot probleme met BLUP is dat dit te aardskuddend is om te glo en te omvattend om te verstaan. Dit vereis werklik nuwe denke en 'n vars benadering tot diereverbetering. Dit is 'n samevoeging van alles wat gewoonlik in enige handboek oor bevolkingsgenetika gevind word en méér." Dié stelling is steeds waar vir sommige stoettelers en, glo dit of nie, selfs vir sommige veekundige voorligters - juis dié mense in die ideale posisie om die kommersiële boer met teelwaardes vertroud te maak. 'n Mens kan net hoop dis nie 'n geval van blindes wat ander hul sig ontsê nie.
  • Heelwat kommersiële boere koop dikwels net 'n manlike bees. Maak nie saak wat nie, solank die bul net sy koeie op die goedkoopste manier laat dragtig raak. Hulle besef nie die skade wat só 'n bul op lang termyn deur middel van sy dogters kan aanrig nie.
  • BLUP word steeds rondom braaivleisvure afgekraak as 'n foefie van stoettelers om bulle se pryse op te jaag. Meepraters het gewoonlik geen benul van hoe dit werk en hoe syfers vertolk moet word nie.
  • Veekundiges met wie Landbouweekblad gepraat het, sê bulveilings is egter nog 'n stok in BLUP se speke - veral ten opsigte van kommersiële telers. Hulle vra raad met die keuse van 'n bul, maar die mag van die oog en trots of pronk laat hulle dikwels "tradisioneel" steeds die duurste prys vir die mooiste en dikwels vetste bul in die ring betaal. En jammer: Enkele stoettelers floreer steeds in dié tradisie.

    Erasmus se uitlating het egter ook 'n sterk gunstige ondertoon, naamlik gun BLUP 'n geslag om ryp te word. Tien jaar van die geslagstydvak van 25 jaar is verby en al hoe meer jong stoet- en kommersiële telers is opgewonde oor BLUP se potensiaal. En daar is tog 'n groeiende neiging in die aantal kommersiële beesboere wat regtig wil weet waaroor dit eintlik gaan en hoe om dit te benut. Trouens, in Amerika en Australië het kommersiële boere al jare gelede die ja-woord aan BLUP gegee.

    Eien en benut voordele
    Die Federasie van Registrasie-owerhede (FRO) speel 'n belangrike rol om dit vir die kommersiële vleisbeesboer makliker te maak om die voordele van BLUP te eien en sinvol te benut vir 'n groter wins uit sy boerdery. Hier volg 'n paar belangrike trapklippe op dié pad:

  • Die nuwe registrasiesertifikaat van sommige FRO-lede is vir die eerste keer 'n papier met waarde. Dit toon die stamboom van 'n bul tot vyf geslagte met die betrokke diere se teelwaardes. Voorts moet elke dier op 'n veiling onder beskerming van só 'n telersgenootskap se registrasiesertifikaat by die veiling beskikbaar wees. Kopers moet op dié waarborg aandring. By dié rasse is 'n dier sonder 'n sertifikaat nie gekeur nie en dus weens een of ander fenotipiese fout nie geregistreer nie.
  • Die teelwaardes op sulke sertifikate is die tweede deel van 'n pakket. Dis die eerste hulpmiddel om deur 'n veilingsbul se vet te sien. Dit voorspel die bul se genetiese teelpotensiaal en die koper hoef dus nie te hoop dat dit wat hy fisiek in 'n bul sien nie 70 % of meer mieliemeel is nie.
  • Wêreldwyd lê die vleisbeesboer se geld in groei opgesluit. En hoe vinniger 'n jong dier slaggewig kan bereik, hoe meer kostedoeltreffend raak die boerdery. Teelwaardes voorspel dus onder meer hoeveel melk die boer van 'n bul se dogters kan verwag en hoe vinnig sy kalwers gaan groei. Melk kan in vleis omgesit word, maar dit werk nie andersom nie.
  • 'n Mens onderskat maklik die invloed van 'n bul. In 'n proef deur J. Benton Glaze aan die universiteit van Idaho, Amerika, is bevind dat bulle met teelwaardes die kragtigste seleksiehulp vir die kommersiële vleisbeesboer is. Dit toon dat die genetiese vordering ten opsigte van jaaroudgewig in 'n kommersiële kudde as gevolg van BLUP-seleksie oor drie geslagte by bulle alleen 'n gewigstoename van 50,9 kg verteenwoordig en by verse alleen 'n gewigstoename van net 6,4 kg.
  • Teelwaardes is dus deurslaggewend vir die handhawing van 'n balans tussen bul- en koeiseleksie. Kortweg: Die regte bul vir jou teeldoelwitte sorg vir dramatiese vordering; die verkeerde bul vir enorme skade. Andersom gestel: Die koeikudde is jou fabriek, maar die bulle wat jy gebruik bepaal jou koeikudde. 'n Gekeurde, rasegte bul met goeie teelwaardes het die gereedskap. 'n Ongekeurde, rasegte bul het dit nie. Hy kan mooi vertoon, maar sy teler kan hom nie waarborg nie. Daarom is hy goedkoop. Trou is nie perdekoop nie, bulkoop nog minder.
  • Die twee belangrikste aspekte van teelwaardes is dat dit net vir rasegte, aangetekende diere met stambome bereken kan word en dat dit nie oor rasse heen vergelyk kan word nie. 'n Plus 10 vir 'n bepaalde eienskap by een ras is totaal nie dieselfde nie as +10 vir dieselfde eienskap by 'n ander ras nie. Let dus op die rasgemiddelde vir elke eienskap in 'n veilingskatalogus en kry kundige hulp met die vertolking daarvan.
  • Om dit vir kopers makliker te maak, is die jongste gebruik by sommige FRO-lede om hul ras se teelwaardes vir elke belangrike eienskap in drie klasse te verdeel, naamlik die top-derde, gemiddelde derde en laagste derde van die kudde. Van hulle publiseer ook in elke veilingskatalogus onder beskerming 'n raspersentiel van die ras se teelwaardes gegrond op hierdie derde-verdeling. Dit haal die raaiwerk uit teelwaardes - selfs al verstaan 'n mens nie al die ratwerk daarvan nie. Uiteraard help verteenwoordigers van genootskappe by veilings ook graag met die seleksie van bulle vir bepaalde teelstelsels of -doelwitte.
  • Uiteindelik is BLUP-syfers die aanduidings van 'n pad. Die teler kies die rigting, terwyl die syfers die vordering van sy besigheid kan voorspel en ook die resultate meet. In lande waar BLUP-teelwaardes lankal die norm is, verskyn daar net nie meer 'n dier sonder teelwaardes op 'n veiling nie, sê die FRO.

    Wat is die regte bul vir jou werd?
    Hoe bepaal 'n mens die geldwaarde vir die regte bul vir jou doel?

    Vroeër - lank gelede - was die maatstaf maklik: Ses tot tien of twaalf speenkalwers om 'n nuwe bakkie te kan koop, wat kwalik as 'n belegging gesien kan word. Vir 'n belegging, daarenteen, in die regte gemiddelde bul wat gewoonlik vyf jaar lank in 'n kudde gebruik word, is die formule deesdae: Die speenkalfprys x 230 (gemiddelde speenkalfgewig in Suid-Afrika) x 'n faktor van 7. Teen 'n speenkalfprys van byvoorbeeld R9/kg is dit dus: R9 x 230 x 7 = R14 500.

    Nog 'n interessante vergelyking is dié tussen 'n bul (A) met teelwaardes in die top 5 % van sy ras vir groei op 12 maande ouderdom en bul (B) in die laagste 5 % van sy ras, terwyl albei op die oog af baie dieselfde is. As 'n mens aanneem dat die speenkalfprys R8,50/kg is, dat van elke bul 25 kalwers per jaar gespeen word en dat elke bul vyf jaar lank gebruik word, sal bul A sy eienaar R8 000/jaar meer in die sak bring as bul B. Deur dus op 'n veiling vir bul A byvoorbeeld R7 000 meer te betaal as vir bul B, sal bul A se kalwers sommer in die eerste jaar 'n bonus van R1 000 oplewer.

    Al die bulle op produksieveilings is tussen twee en drie jaar oud met min prestasiedata van hul eie. Hul voorspelbaarheid is dus gegrond op die prestasies van hul verwante voorgeslagte. Daarom is teelwaardes in sulke gevalle van kardinale belang. In der waarheid koop 'n mens op sulke veilings in die eerste plek teelmateriaal gegrond op teelwaardes, terwyl die dier se registrasiesertifikaat die enigste waarborg vir sy strukturele korrektheid is.

    En, ja, daar is enkele kommersiële telers wat die geldwaarde van teelwaardes besef en bereid is om meer te betaal vir die regte bul vir hul teeldoelwitte as waartoe selfs stoettelers bereid is.

    28 Oktober 2005