Fyn begroting n

Stygende koste dwing boere om aan te pas. Die opstel van 'n begroting vir die boerdery as geheel is 'n voorkeursaak, maar dit moet van alle kante benader word. Die riglyne in hierdie artikel sal help.

Die vinnige styging van produksiekoste dwing boere om meer aandag aan hul begroting te gee - nie net die begroting van die boerdery as geheel nie, maar ook aan elke bedryfstak afsonderlik om seker te maak die een dra nie die ander nie.

Om perspektief te kry op die prys wat die boer vir sy mielies en ander produkte ontvang, gemeet aan die produksiekoste, is dit nodig om terug te kyk na die produksiekoste van enkele items oor 'n paar jaar en wat die ooreenstemmende mielieprys vir die betrokke jaar was.

Uit tabel 1 en tabel 2 is dit duidelik dat die styging in
die mielieprys nie met die styging van die produksiekoste tred gehou het nie, sê
mnr. Sakkie Koster van Afgri Saad. In 1990 kon 'n boer 2 200 l diesel met 5 ton
mielies betaal, 1 ton kunsmis met 1,7 ton mielies en 'n 46 kW-trekker met 190
ton mielies. Vyf jaar later moes hy egter 11 ton mielies gebruik om 2 200 l
diesel te koop, 2,3 ton mielies vir 1 ton kunsmis en 255 ton mielies vir 'n 46
kW-trekker.

TABEL 1: Die mielieprys se styging oor die afgelope 50 jaar
size=2>Jaar	Prys en prysstyging
	size=2>(R/ton)	size=2>%
1950	22,05	-
1960	30,86	40,0
1970	37,70	21,0
1980	115,00	207,7
1990	375,62	211,0
1995	475,05	32,8
2000	580,00	22,1

 

TABEL 2: Die prysstyging van enkele insette
size=2>Jaar	size=2>Dieselprys			size=2>Kunsmisprys			size=2>Trekkerprys
	Rand per 2 200 l	Mielies benodig1 (ton)	Styging (%)	Rand per ton	Mielies benodig1 (ton)	Styging (%)	Rand per 46 kW- trekker	Mielies benodig1 (ton)	Styging (%)
1950	55,00	2,5	-	-	-	-	960	43,5	-
1960	88,00	2,9	60,0	29,53	1,0	-	2 680	54,4	75,0
1970	110,00	2,9	25,0	47,25	1,3	60,0	2 308	61,8	37,4
1980	1 057,00	9,2	860,9	157,71	1,4	233,8	11 899	103,5	415,6
1990	1 821,00	5,1	72,3	617,00	1,7	291,2	68 000	190,1	471,5
1995	3 542,00	7,5	94,5	1 107,63	2,3	79,5	111 270	234,2	63,6
2000	6 600,00	11,4	86,3	1 325,16	2,3	19,6	147 841	254,9	32,9
1 = Die hoeveelheid mielies benodig om 2 200 l diesel, 1 ton kunsmis of 'n 46 kW-trekker te betaal.

'n Goeie begrotingsbeplanning het die volgende voordele:

• 
  
  Dit verplig die boer om sy gedagtes vir die komende seisoen agtermekaar
  te kry. Hy weet waarmee, wanneer en hoe die komende seisoen se aktiwiteite
  aangepak moet word.
  
  
• Beplande aankope is goedkoper. 'n Begroting verplig
  die boer om te beplan wanneer artikels gekoop moet word. "Maak eerder die fout
  op papier as in die praktyk."
  
• Begrotings stel 'n boer in staat om homself te
  evalueer ten opsigte van die aanvanklike beplanning van die boerdery. As
  afwykings voorkom, moet dit gemotiveer en, indien moontlik, reggestel word.
  
• 'n Begroting dien op 'n beplande wyse as motivering vir
  kredietaansoeke.

Om die boer te help, het mnr. Koster begrotings vir
mielies, droëbone, sojabone en sonneblomme (tabel 3) opgestel.
Dit dien as voorbeeld en sluit die meeste regstreekse produksiehulpmiddels in,
asook sommige oorhoofse koste, maar nie huur en heffings vir streekdiensterade
nie. Die produksiekoste sal van plaas tot plaas verskil, maar vir 'n plaas in
Mpumalanga sal die koste nie drasties van die voorbeelde in die betrokke
begrotings verskil nie.

face=Arial size=2>TABEL 3: Berekende insetkoste van mielies, droëbone, sojabone en sonneblomme vir 2003/04
face=Arial size=2>Item	face=Arial size=2>Mielies	face=Arial size=2>Droëbone	face=Arial size=2>Sojabone	face=Arial size=2>Sonneblomme
	face=Arial size=2>Koste (R/ha)	face=Arial size=2>Koste (R/ha)	face=Arial size=2>Koste (R/ha)	face=Arial size=2>Koste (R/ha)

Saad¹

338,50

1 153,40

358,00

132,00

size=2>Bemesting: - stikstof

434,40

217,20

-

162,90

- fosfaat

139,44

139,44

139,44

92,96

- kalium

66,90

80,28

169,48

35,68

- kalk

150,00

150,00

150,00

150,00

- Boor en molibdeen

-

-

-

18,43

Saadbehandeling

88,43

50,00

50,00

-

Onkruidbestryding

158,91

224,95

157,36

132,52

Insekbestryding

20,25

20,25

20,25

20,25

Plaagbestryding

-

291,05

225,90

-

Brandstof

315,00

315,00

315,00

315,00

Herstelkoste

430,00

430,00

430,00

430,00

Los arbeid

50,00

75,00

50,00

50,00

Oesversekering²

76,71

220,26

175,56

55,43

Verskansing (3 ton/ha)

450,00

-

-

-

Rente op bedryfskapitaal³

305,84

378,77

252,11

179,46

Totale direkte koste

3 024,37

3 745,60

2 493,10

1 774,63

Oorhoofse
koste: - lone vir vaste arbeid

200,00

200,00

200,00

200,00

- vervanging van
masjinerie

600,00

600,00

600,00

600,00

- diverse koste

200,00

200,00

200,00

200,00

- ondernemersloon

210,00

210,00

210,00

210,00

Totale koste

4 234,37

4 955,60

3 703,10

2 984,63

Koste per ton

size=2>(R/ton)

(R/ton)

(R/ton)

size=2>(R/ton)

- teen 1 ton/ha

-

4 956,00

3 703,00

2 985,00

- teen 2 ton/ha

-

2 478,00

1 852,00

1 492,00

- teen 3 ton/ha

1 411,00

1 652,00

1 234,00

995,00

- teen 4 ton/ha

1 059,00

-

-

-

- teen 5 ton/ha

847,00

-

-

-

¹ = mielies, 5P (13,1 kg/ha); droëbone, rooi
gespikkeld (73 kg/ha); sojabone, SNK 440 (50 kg/ha); sonneblomme, DK 4040
(3 kg/ha). ² = mielies, 7 % + 50 % geeneisbonus; droëbone,
14 % + 50 % geeneisbonus; sojabone, 17 % + 50 % geeneisbonus; sonneblomme,
7,2 % + 50 % geeneisbonus. ³ = 15 % vir nege
maande.

Volgens die tabel sal die boer se regstreekse koste vir die verbouing van mielies hierdie seisoen sowat R3 025/ha beloop. As die oorhoofse koste bygereken word, bedra dit sowat R4 235/ha. Dit verteenwoordig 'n totale koste van R1 411/ton teen 'n opbrengs van 3 ton/ha, R1 059/ton as die boer 4 ton/ha oes en R847/ton as hy 'n goeie oes van nagenoeg 5 ton/ha het.

Droëbone se totale regstreekse koste is nagenoeg R3 745/ha, en as die oorhoofse koste bygetel word, is dit sowat R4 955/ha. As droëbone 3 ton/ha lewer, is die koste R1 652/ton, wat tot R2 478/ton styg as die opbrengs net 2 ton/ha is.

Volgens die berekeninge sal dit 'n boer hierdie somer R3 703/ha kos om sojabone te kweek. Daarvan is R2 493 regstreekse koste. Die res bestaan uit oorhoofse koste. Lewer 'n land 2 ton/ha, kos dit hom sowat R1 852/ton. Teen 'n hoër opbrengs van 3 ton/ha sal 'n ton sojabone hom net sowat R1 234/ton uit die sak jaag.

Die prentjie vir sonneblomme lyk só: Die regstreekse koste bedra R1 775/ha en as die oorhoofse koste bygereken word, styg dit tot R2 985/ha. Per ton bereken, sal 'n opbrengs van 2 ton/ha die boer R1 492/ton kos, wat tot R995/ton daal as hy 3 t/ha oes.

Met hierdie begrotings vir die verskillende bedryfstakke kan 'n boer bepaal of dit winsgewend vir hom gaan wees om van die gewasse te plant. Elke land se geskiedenis behoort aan hom 'n aanduiding te gee van watter opbrengs moontlik is. Met dieopbrengste in gedagte kan die boer bepaal teen watter koste watter gewasse winsgewend verbou kan word.

24 Oktober 2003