Grondverslag dui op wyer ingryping

Grondverslag dui op wyer ingryping

Deeur JEAN-MARIE DE WAAL

Kundiges meen die finale verslag oor buitelandse grondbesit is heelwat afgewater vergeleke met sy oorspronk-
like vertrekpunte. Tog dien dit as 'n voorbeeld van wyer voorgenome ingrypings in die grondmark.

Dit lyk of die finale verslag oor buitelandse grondbesit se blaf erger as sy byt is. Ná meer as drie jaar se ondersoeke deur 'n span wat nog deur die vorige Minister van Landbou en Grondsake, me. Thoko Didiza, aangestel is, kon nie bewys word dat buitelanders grondpryse opstoot en derhalwe grondhervorming in Suid-Afrika belemmer nie. Kundiges meen die verslag, soos hy nou staan, staaf nie die aanvanklike indrukke oor dié kwessie nie en dat dit uiters gevaarlik is om beleid volgens indrukke alleen te probeer vorm.

Staatsingryping bly 'n omstrede ver-skynsel, maar dit gebeur in die meeste lande. Die ondersoekspan, onder leiding van prof. Shadrack Gutto, se voorstel dat ras en geslag - en nie net nasionaliteit nie - voorts by álle aankope van grond geopenbaar moet word, laat die wenkbroue egter lig (lees die berig "Ras, geslag bly omstrede" hiernaas).
In dié stadium blyk die regstreekse uitwerking op boere en hul deelname in die grondmark gering te wees, meen me. Annelize Crosby, Agri SA se raadgewer oor regs- en grondsake.

Dit moet egter in 'n breë konteks van toenemende staatsingryping in die ekonomie gesien word, want die mark op sigself kan nie die Regering se ontwikkelingsdoelwitte bewerkstellig nie, meen die Regering.

Me. Ruth Hall, navorser by die program vir grond en landelike studies (Plaas), meen die verslag opper wel nuttige vrae oor wat die sosiaal-ekonomiese gebruik van grond in Suid-Afrika behoort te wees. Dit bewys egter nie dat die gebruik van landbougrond vir ander doeleindes, soos vir die ontwikkeling van gholfoorde en wildplase, afbreek doen aan die ekonomie nie. Tog meen sy dit is alombekend dat dié ontwikkelings heelwat skade aan grondhervorming aanrig.
"Min wesenlike vordering is twee jaar ná die Grondberaad gemaak. Die Regering erken nou hy het miljoene plaasbewoners, in die besonder plaaswerkers, versaak en dat hy nie 'n geskikte plan vir landelike ontwikkeling het nie."
Regeringslui is egter verdeeld oor watter beleidsmaatreëls toegepas behoort te word. Daartoe dra die onsekerheid oor die presidensiële opvolger by. Populêre druk is ook besig om toe te neem.

"Daar is 'n enorme tweestryd binne die Regering, want volgens die huidige ekonomiese raamwerk mag buitelanders nie die skrik op die lyf gejaag word nie. Selfs al het die Regering 'n moratorium op buitelandse grondbesit geplaas (die aanvanklike uitgangspunt), sou dit nie die probleme met grondhervorming opgelos het nie," sê Hall.

Me. Anne Porter, voormalige voorsitter van die Wes-Kaapse tak van die Instituut van Eiendomsagente van Suid-Afrika en voorsitter van die eiendomsagentskap Anne Porter Knight Frank, sê dit word verwelkom dat die voorgestelde moratorium op die verkoop van grond aan buitelanders afgewater is om net op staatsgrond van toepassing te wees. Dit is egter nie bekend hoeveel staatsgrond al aan buitelanders verkoop is nie. 'n Behoorlike register is nodig om só 'n studie te doen.

Volgens die instituut se eie studie het buitelanders geen uitwerking op stygende grondpryse nie. Sy stem saam met die bevindinge in die verslag dat 'n toename in grondpryse die afgelope paar jaar die gevolg van 'n bestendige ekonomiese beleid en lae rentekoerse is. Daarby moet sterk vertroue in die ekonomie, ook die ontluikende ekonomie, in ag geneem word.

Verder is die mark vir laekoste-behuising en grondhervorming aan die een kant en dít wat buitelanders koop aan die ander kant op onvergelykbare vlakke.

Volgens die verslag besit buitelanders sowat 3 % van deeltitel-eiendomme en sowat 2 % van die plase en landbouhoewes. Dit is egter moeilik om beleid te maak op grond van gebrekkige inligting.

Porter het die volgende indrukke oor sommige van die aanbevelings: