Is melkbedryf aan die wankel?

Die onlangse aankondiging dat die land se grootste melkverspreider sy boereprys kort voor die wintermaande gaan verlaag, het die wenkbroue laat lig. Is dit die eerste tekens van krake in die muur van dié reuse-bedryf of dalk net 'n vernuftige bemarkingstrategie? Landbouweekblad het by 'n paar kenners antwoorde gesoek.

Die sterk rand, wat veral kaasuitvoer nadelig raak, grootskaalse mededinging in die binnelandse mark, lae inflasie en 'n melkoorskot is van die redes wat onlangs deur Clover aangevoer is waarom hy genoodsaak was om op 1 April sy boereprys vir melk met 17 c/liter te verlaag.

Die Melkprodusente-organisasie (MPO) sê hy vind die jongste prysdaling op grond van die heersende markfaktore teleurstellend. "Die produsenteprys behoort eintlik te styg omdat ons die winter betree en voorraadvlakke laag is. Die afgelope twee maande het produksie gedaal, vergeleke met dieselfde tyd 'n jaar gelede. Terselfdertyd het invoer afgeneem," sê die MPO se hoofbestuurder, mnr. Bertus de Jongh.

Melkverspreiders in die kusgebied sê egter dat hul melkinname van dieselfde hoeveelheid boere die afgelope jaar in sekere gevalle met tot 20 % toegeneem het. Die daling van die kleinhandelprys vir melk met gemiddeld 80 c/liter die afgelope ses maande, plaas hulle in 'n drukgang.

Landbouweekblad is uitgedaag om by enige supermark in te stap (berig hiernaas) en self te kyk hoeveel ingevoerde kaas en melk met 'n lang raklewe daar op sy rakke is wat met die plaaslike produkte meeding en die verspreiders noop om winste tot op die been te sny.

Dit kos melkverspreiders glo jaarliks miljoene rande vir die voorreg om met die land se drie grootste kettingwinkelgroepe sake te doen. Dié uitgawe sluit nie vervoerkoste en die terugneem van produkte waarvan die vervaldatum verstryk het, in nie.

"As dit by suiwelprodukte kom, is die woorde "Koop Suid-Afrikaans" nie die papier werd waarop dit geskryf staan nie. Baie van diegene wat by die veldtog ingeskakel is, gee klaarblyklik nie 'n duit om van watter lande die produkte ingevoer word nie - solank die prys net laer is," het 'n ontstelde melkboer onlangs op 'n vergadering opgemerk.

Dié beskuldiging is natuurlik nie net tot die suiwelbedryf beperk nie. Ook die tekstiel- en skoeiselbedryf het al meermale hulle lot bekla.

Daar word gesê dat dit vir enige mens in Suid-Afrika moontlik is om op die internet rond te snuffel vir winskopies in melk met 'n lang raklewe en ander suiwelprodukte, dit wettig in te voer, en dan binnelands te verkwansel. Daar is geen invoertarief op dié melk nie. Teen die huidige wisselkoers kan dit teen sowat 50 c/liter laer as die plaaslike produk in Suid-Afrika geland word.

De Jongh sê die rede waarom 'n invoerheffing nie vir melk met 'n lang raklewe geld nie, is die hoë koste om melk, wat hoofsaaklik uit water bestaan, oor lang afstande te vervoer. Dit word gevolglik nie as 'n wesentlike bedreiging vir die plaaslike bedryf beskou nie.

"In die geval van kaas is die speelveld nou gelyker nadat 'n bykomende heffing van 48 % ingevolge die teenstortingsmaatreëls, benewens die basiese heffing van R5/kg, vroeër vanjaar geplaas is op kaas wat deur die Ierse suiwelraad versprei word. Van ander bronne in Ierland beloop die heffing 60,2 %."

Melkverspreiders kla dat uitvoerders in Suid-Amerika reuse-subsidies van bankinstellings daar ontvang as aansporing om buitelandse valuta vir dié lande te verdien. Ook die sterk rand speel nie net in die hande van invoerders nie, maar plaas groot druk op die bedryf, aangesien dit feitlik onmoontlik is om oorskot suiwelprodukte teen 'n wins uit te voer.

Om sake te bemoeilik, word die Suid-Afrikaanse suiwelbedryf in 'n betreklik monopolistiese omgewing bedryf. Daar is minder as 'n handvol supermarkte wat meer as 80 % van die land se suiwelprodukte verhandel en groot druk vir laer pryse uitoefen. Ook die verskaffers van karton, plastiek en palette wat deur die suiwelbedryf benodig word, word deur enkele betrokkenes oorheers. Melkboere is ook aan 'n paar voermaatskappye uitgelewer.

Die sterk mededinging tussen die land se melkverspreiders bring egter mee dat wanneer een van die markleiers sy prys verhoog of laat sak, die res noodgedwonge dié patroon in 'n mindere of meerdere mate volg. Wanneer hulle, soos nou klaarblyklik, mekaar 'n prysoorlog aansê, is dit nie net hul eie wins wat daaronder lei nie, maar staan die primêre produsent ook gevaar om uiteindelik vir die gelag te betaal.

Sommige waarnemers meen omdat Clover se bestuur die toekoms verdiskonteer het deur 'n jaar gelede grootskeeps bates te gelde gemaak het, waaronder sy vloot melkwaens, hoofkantoor en die winkels, dit nou besig is om hom in te haal en tot die prysverlaging kan bydra.

Daar is egter terselfdertyd kommer dat as Clover nies, die hele bedryf verkoue kan kry. Dit is dus verstaanbaar dat dié maatskappy wat sowat 30 % van die land se melkproduksie hanteer, se bemarkingstrategie in die komende weke nie net deur sy mededingers nie, maar ook deur boere fyn dopgehou sal word. Daar is kommer dat as sake nie reg bestuur word nie, die huidige gebeure die bedryf kan seermaak.

De Jongh benadruk dat die suiwelbedryf steeds een van die bestendigste landboubedrywe in die land is. Die huidige onsekerheid kan eerder aan individuele bestuursbesluite gewyt word as aan markfaktore. "Die MPO het daarin geslaag om invoer tot hanteerbare vlakke te beperk. Met suiwelpryse wat internasionaal styg, is die vooruitsigte minstens vir die volgende jaar of twee, belowend," verseker hy.

Vyf sake moet aandag kry

Ingeligtes met wie Landbouweekblad gepraat het, meen die suiwelbedryf behoort veral aan die volgende sake aandag te gee om sy heil te verseker: