Waarheen met navorsing?

Suid-Afrika boer agteruit met landbou-navorsing. Dit is onder meer weens 'n skerp afname in navorsers asook 'n ernstige gebrek aan politieke leiding van die Minister van Landbou. 'n Keerpunt is bereik en voorstelle word gedoen vir 'n nuwe bedeling vir navorsing.

Noudat Suid-Afrika sy tweede dekade van demokrasie binnegaan, staan landbounavorsing in die land weer by 'n kruispad - dringende optrede is nodig om op 'n geskikte, doeltreffende en volhoubare nasionale navorsingstelsel vir die landbou te besluit. Só 'n stelsel moet die oogmerke van armoedeverligting en voedselsekerheid aan die een kant, en groter mededingendheid en winsgewendheid aan die ander kant, in ag neem.

Ná die onlangse implementering van die nuwe nasionale navorsings- en ontwikkelingstrategie word sekere wetenskaprade weer die volle administratiewe verantwoordelikheid van die betrokke lynfunksiedepartemente. Daarom herposisioneer die Departement van Landbou hom tans vir hierdie verantwoordelikheid. Hy beoog om alternatiewe opsies vir die doeltreffende koördinering, finansiering, ontwikkeling en toesig vir die nasionale landbounavorsingstelsel te ondersoek.

Dit bied die departement die geleentheid om te kyk na die oorsake van die probleme wat weens die onvoldoende nasionale ko-ordinering, inkonsekwente beleid en institusionele raamwerke ervaar word.

Dit is duidelik dat die manier waarop die nasionale navorsingstelsel tans gestruktureer is en gefinansier word, tot die verkeerde keuse van voorrangsake en 'n algemene gebrek aan doeltreffendheid gelei het.

Daar moet egter van die begin af gesê word dat dit nie duidelik is wat die politiek se rol in die hervorming van die stelsel is nie. Dit is bekend dat die amptenare in die departement besef iets moet gedoen word. Die Minister van Landbou het nog nie haar siening oor die rigting van en behoefte aan verandering in die openbaar gelug nie.

In dié artikel word die behoefte aan verandering kortliks geïllustreer en verduidelik wat as 'n werkbare, toekomstige bedeling vir landbounavorsing in Suid-Afrika beskou kan word.

Staatsgefinansierde landbounavorsing in Suid-Afrika het die afgelope eeu baie verander. Die Departement van Landbou is met die totstandkoming van die Unie van Suid-Afrika in 1910 geskep uit die 18 afdelings van die voormalige twee Boererepublieke en twee Engelse kolonies.

Van 1910 tot 1958 is dié afdelings uitgebrei met die oordrag van vier landboukolleges en drie -fakulteite van die Departement van Onderwys aan die Departement van Landbou, asook die stigting van nuwe landboukolleges en landboufakulteite.

In 1958 is die Departement van Landbou verdeel in die Departement van Landboutegniese Dienste en die Departement van Landbou-Ekonomie en Bemarking. Die Departement van Landboutegniese Dienste is in 1962 herstruktureer. Twee direktorate, die Direktoraat van Landbounavorsing en die Direktoraat van Velddienste, is saamgevoeg en het die verantwoordelikheid vir 10 nasionale navorsings- en 7 ontwikkelingsinstitute asook 3 diensafdelings aanvaar. Dié tydperk is gekenmerk deur 'n sterk sentralisering van landboufunksies onder die streng administratiewe beheer van die Departement van Landbou.

Dié sentralisering is in die 1970's en 1980' herorganiseer waardeur sekere kom-ponente van die nasionale landbounavor-singstelsel meer seggenskap in hul bedrywighede verkry het. In 1970 is die administratiewe verantwoordelikhede van die fakulteite vir landbou asook veeartsenykunde aan die Ministerie van Onderwys oorgedra. Die Departement van Landboutegniese Dienste het steeds navorsing aan die universiteite gefinansier. In 1980 het die direktorate van landbounavorsing en van velddienste saamgesmelt om die Departement van Landbou en Visserye te vorm, wat in 1982 tot die Departement van Landbou en Watervoorsiening herdoop is.

Met die groter beskikbaarheid van landbounavorsingsdienste aan ander rassegroepe asook die uitgebreide deregulering en pogings om staatsdienste te privatiseer, is die meeste navorsingsbedrywighede in April 1992 aan die Landbounavorsingsraad (LNR) oorgedra. Dit was ná aanvaarding van die Wet op Landbounavorsing van 1990. Die proses om die institute en kleiner navorsingseenhede na die LNR oor te dra, is eers in 1995 afgehandel.

In 1997 is die nasionale innoveringstelsel begin vir alle institute vir wetenskap, ingenieurs en tegnologie onder die Regering se beheer. Navorsing by die provinsiale departemente val buite hierdie beleid, wat alle wetgewing vervang het wat op individuele wetenskapsrade van toepassing was. Vir die LNR het dit beteken dat die nuwe riglyne alle voorheen ooreengekome beginsels vir die gesamentlike finansiering van navorsing en vennootskappe met die private sektor vervang het.

Hierdie proses het die kommunikasielyne met die betrokke lyndepartement asook met kliënte laat verbrokkel. Ingevolge verklaarde beleid oor gesamentlike finansiering van landbounavorsing (100 % van projekkoste), het Suid-Afrika wegbeweeg van internasionaal aanvaarde beginsels vir navorsingstelsels met soortgelyke strukture. In Australië dra boere en die Regering byvoorbeeld by tot die finansieringspoel in die vorm van gelyke skenkings.

Hiermee is die proses voltooi om die nasionale verskaffer van die landbounavorsingsdiens en sy kliënte te isoleer. Sedertdien is die kritiek op die LNR meer die simptome van 'n gebrek aan riglyne en duidelike leiding weens die nuwe beleid wat die nasionale navorsingstelsel volg.

Benewens 'n daling in finansiering, is dié stelsel se vermoë om navorsingsuitsette te lewer, ook geraak deur die groot uitvloei van sleutel-navorsingspersoneel sedert 1993. Die tabel toon hierdie neiging vir sekere kategorieë navorsingsagentskappe van 1993 tot 2000. Die uitvloei van navorsers het grotendeels plaasgevind in openbare navorsingsdienste, met die nasionale staatsinstitute wat die grootste verlies aan heeltydse navorsingspersoneel gely het.

Sedert 2000 het die LNR nóg 234 navorsers verloor weens aftrede en bedankings. Dié afname van 40 % binne drie jaar het ernstige implikasies vir die raad se vermoë om sy prestasies van die verlede te handhaaf. Destyds, toe die LNR gestig is, is beraam dat 'n basis van 750 navorsers nodig sou wees om sy funksies te vervul.

Die afname van 'n heeltydse ekwivalent van 121 navorsers by die provinsiale landboudepartemente verteenwoordig 605 mense omdat provinsiale navorsers sowat 20 % van hul tyd aan navorsing bestee.

Die LNR, en die nasionale navorsing-stelsel in die algemeen, dekapitali-seer teen 'n kommerwekkende tempo wat sy navorsers se vermoë betref.

Sonder die sentrale monitering van neigings in finansiering, menslike hulpbronne en dienslewering in die stelsel, is daar geen sen-trale aantekeninge van die nasionale landbounavorsingstelsel se vermoë nie. Dit lei tot 'n gebrek aan koördinering en deursigtigheid, wat ruimte skep vir minder toerekeningsvatbaarheid by bestuurders en besluitnemers in die stelsel.

Ná hersiening van die nasionale wetenskaps- en tegnologiebeleid in 1996, en van die LNR in 1997, is die raad se struktuur en bestuur gewysig. Die kommersialisering van navorsingsuitsette is beklemtoon deur inisiatiewe om koste te verhaal vir alle navorsingswerk en dienste ten einde die tersaaklikheid en gehalte van navorsing te bevorder. In reaksie hierop is navorsing meer op swart bestaansboere gerig. 'n Afsonderlike program is geskep om die probleme en behoeftes van arm boere in agtergeblewe gemeenskappe aan te pak.

Die opeenvolgende beleidsveranderinge, saam met veranderinge in die leierskorps ná 1999, het die LNR nóg verder van sy belanghebbendes verwyder. 'n Reeks vergaderings met provinsiale landboudepartemente en verteenwoordigende landbou-instansies is gereël.

Met die insig wat daaruit verkry is, is 'n nasionale landbounavorsingsforum in Mei 2002 gestig. Dié forum moes oplossings soek vir die beleidsbeperkings wat die nasionale landbounavorsingstelsel in die gesig gestaar het. Hierdie proses sloer al lank en dit lyk nie of die Departement van Landbou die herstrukturering verder kan voer sonder duidelike politieke steun en leiding nie.